de sol a sol
Rzeczownik i jego rodzaj gramatyczny
W języku hiszpańskim istnieją dwa rodzaje gramatyczne: męski i żeński.
Każda rzeczownik: oznaczający rzecz, osobę lub zwierzę jest jednego z tych dwu rodzajów.
Rzeczownikom często towarzyszą rodzajniki i, jak sama nazwa wskazuje, niosą ze sobą informację o rodzaju (przynajmniej z założenia bo zdarzają się pułapki).
Do czego nam wiedza o rodzaju rzeczownika? Do tego żeby postawić przy nim odpowiedni rodzajnik, prawidłowo odmienić stojący przy nim przymiotnik, zaimek dzierżawczy lub wskazujący. Czyli wszystko co odnosi się do rzeczownika jest podporządkowane jego rodzajowi i liczbie.
Rodzaj rzeczownika po hiszpańsku nie musi odpowiadać jego rodzajowi po polsku. Myślenie typu: ta książka, czyli żeński, dlatego będzie "la libro" jest błędne bo akurat książka po hiszpańsku jest rodzaju męskiego.
Jak więc ustalamy rodzaj rzeczownika? Najlepiej uczymy się go od razu z rodzajnikiem (el lub la) bo nie ma jednej uniwersalnej zasady pozwalającej rozróżnić stuprocentowo rodzaj. Jest jednak kilka zasad które mogą sprawę uprościć. Często rodzaj rzeczownika rozpoznamy po końcówce.
Jeśli rzeczownik kończy się na:
-o (libro, armario, bolígrafo)
-or (color, calor, ventilador)
-aje (viaje, garaje, traje)
to jest rodzaju męskiego.
Wyjątki od tej reguły: mano, foto, moto, flor...
Końcówki:
-a (mesa, silla, ventana)
-tad, -dad (ciudad, libertad)
-ción, -sión (canción, televisión)
są charakterystyczne dla rodzaju żeńskiego.
Wyjątki: mapa, tema, sofá, clima, problema, día, planeta...
Niestety, istnieje całe mnóstwo innych końcówek jak -e lub spółgłoski, które mogą być zarówno męskie jak i żeńskie. W takim wypadku pozostaje nauka od razu z rodzajem. W razie wątpliwości sprawdzamy rodzaj w słowniku. Informacja o rodzaju pojawia się zaraz po samym rzeczowniku, jest oznaczona literą m (masculino) lub f (femenino).
Osoby
Przy ustalaniu rodzaju gramatycznego rzeczowników oznaczających osoby najważniejszym elementem jest płeć tej osoby. Jeśli więc wiemy że madre to matka, to wiemy od razu jakiego jest rodzaju, bo matka jest płci żeńskiej. Hombre też kończy się na -e, ale oznacza mężczyznę więc jest rodzaju męskiego.
Istnieje szereg rzeczowników odnoszących się do osób, które mają dwie wersje, męską i żeńską, ponieważ osoby do których się odnoszą mogą być mężczyznami i kobietami.
Dzieje się tak w przypadku nazw członków rodziny:
hijo------------hija
primo--------prima
cuñado------cuñada
(nieregularne:
marido------mujer
padre--------madre
yerno--------nuera)
Osobną kategorią są nazwy zawodów gdzie zazwyczaj spotykamy pary końcówek:
-o -a
camarero camarera
médico médica
-or -ora
profesor profesora
conductor conductora
-n, -s (z akcentem +a
na ostatniej sylabie)
bailarín bailarina
-e -e
cantante cantante
dibujante dibujante
Jest też sporo zawodów zakończonych na -a w formie męskiej, w formie żeńskiej pozostają niezmienione:
periodista periodista
taxista taxista
W wypadku zawodów jest mnóstwo wyjątków, powstają też nowe formy celowo rozróżniające rodzaj męski i żeński, albo formy wcześniej nieistniejące.
actor actriz
juez jueza
modelo modelo
piloto piloto
dependiente dependienta
jefe jefa
alcalde alcaldesa
Sprawa komplikuje się jeszcze bardziej przy zwierzętach. Mamy klasyczne pary zwierząt z formami męskimi i żeńskimi, regularnymi bądź nie.
-o -a
gato gata
perro perra
pato pata
-spółgłoska +a
león leona
ratón ratona
nieregularne
toro vaca
gallo gallina
tigre tigresa
caballo yegua
Oraz całe mnóstwo nazw zwierząt, które mają tylko rodzaj gramatyczny. Czyli z punktu widzenia funkcjonowania języka traktujemy je jako słowa rodzaju męskiego lub żeńskiego bez względu na płeć zwierzęcia.
masculinos: femeninos:
pez cebra
murciélago ballena
mosquito mariposa
tiburón serpiente
canguro ardilla
cocodrilo rata
Jeśli z jakiegoś powodu ważna jest płeć takiego zwierzęcia, to dodajemy do jego nazwy słowo macho (dla samca) lub hembra (dla samicy): una cebra macho, un cocodrilo hembra.
Zwierzęta
Liczba mnoga
Ogólne zasady tworzenia liczby mnogiej są banalnie proste, ale i tu pojawiają się pewne wątpliwości.
Jeżeli wyraz kończy cię na samogłoskę dodajemy do niego -s, jesli na spółgłoskę, dodajemy -es.
libro libros
mesa mesas
perro perros
coche coches
ordenador ordenadores
sillón sillones
reloj relojes
W wyrazach zakończonych na -z po dodaniu -es z zamienia się na c (ortografia!)
lápiz lápices
actriz actrices
luz luces
I na tym mogłoby się zakończyć, gdyby nie wyrazy zakończone na akcentowane -u, lub -i. Akcentowane -u i -i traktujemy trochę jak spółgłoski bo dodajemy do nich -es, chociaż w niektórych słowach są dopuszczalne dwie formy.
menú menúes
maniquí maniquíes
esquí esquíes lub esquís
bisturí bisturíes lub bisturís
Istnieją też słowa, które po prostu kończą się na -s w formie pojedynczej. W takim wypadku, jeśli są jednosylabowe lub akcent pada na ostatnią sylabę, tworzymy klasycznie liczbę mnogą czyli dodajemy -es.
mes meses
país países
autobús autobuses
W pozostałych przypadkach nie tworzymy liczby mnogiej, słowa te mają taką samą formę w liczbie pojedynczej i mnogiej. dzieje się tak między innymi przy dniach tygodnia i rzeczownikach złożonych.
lunes lunes
lavaplatos lavaplatos
Trzeba wtedy zwrócić szczególną uwagę na słowa, które do nich dostawimy, bo one będą już miały liczbę pojedynczą lub mnogą, a dodatkowo będą zawierać informację o ile przedmiotów nam chodzi.
el lunes los lunes (w poniedziałek w poniedziałki)
un sacapuntas tres sacapuntas (jedna temperówka trzy temperówki)
mi cumpleaños vuestros cumpleaños
(Rzeczowniki złożone, czyli te długie zakończone na -s, są zawsze rodzaju męskiego; dni tygodnia też)
No i na koniec jeszcze te dziwne słowa, które w ogóle nie mają, nie występują w liczbie pojedynczej. Przy nich musimy czasami uściślić czy chodzi nam o jedną sztukę, czy więcej.
gafas unas gafas tres gafas
tijeras unas tijeras dos tijeras
W takim wypadku rodzajnik w liczbie mnogiej nie oznacza kilka a: jedne, jedna sztuka.
Ćwiczenie:
Kłopotliwe rzeczowniki
Końcówka rzeczownika często niesie informację o jego rodzaju, ale są też słowa gdzie liczy się pierwszy dźwięk. Wyrazy zaczynające się od akcentowanego a, nawet jeśli są rodzaju żeńskiego będą pojawiały się w towarzystwie rodzajników męskich.
el agua
el ama
el águila
un arma
un hacha
Chodzi o wygodę w wymowie, bo słowo nadal pozostaje rodzaju żeńskiego, czyli wszelkie inne wyrazy, które do niego dostawimy będą w formie żeńskiej i rodzajniki w liczbie mnogiej również.
el agua fría
esta hacha
vuestra arma
buena ama
las almas puras
Istnieją też rzeczowniki, które można używać zarówno jako męskie jak i żeńskie (sustantivos ambiguos), choć najczęściej jedno z użyć przeważa.
Można więc mówić el vodka y la vodka (ale już tylko: el tequila).
el azúcar lub la azúcar
el mar la mar (choć w nazwach geograficznych zawsze el)
el enzima la enzima
el esperma la esperma
Internet również może być używany jako rzeczownik rodzaju męskiego lub żeńskiego, chociaż z uwagi na to, że jest traktowany jak nazwa własna, nie towarzyszy mu rodzajnik.
W tych wyrazach, użycie formy męskiej czy żeńskiej nie zmienia znaczenia. Istnieją jednak i takie, które co prawda mogą działać jako męskie i żeńskie, ale za to, mają w obu przypadkach zupełnie różne znaczenia. I tak:
el capital to kapitał a la capital- stolica
el radio promień lub rad, la radio- radio
el cura- ksiądz, la cura- kuracja, lekarstwo
el frente- front, la frente- czoło
el final- koniec, la final- finał (w sporcie)
Kwintesencją kłopotliwości słowa jest "arte"; co prawda ambiguo, więc można używać i jako męski i jako żeński, ale w liczbie pojedynczej przeważa męski, a w mnogiej prawie zawsze jest żeński. Do tego, bez względu na to, czy w liczbie pojedynczej użyjemy formy męskiej czy żeńskiej, to i tak musimy użyć rodzajnika męskiego, przez akcentowane "a" na początku "arte".
Stąd: el arte decorativo lub el arte decorativa, ale nigdy *la arte.
Drugi rodzaj kłopotliwych rzeczowników to te kończące się na -s.
Jeśli są to długie wyrazy, po których widać że są złożone z innych słów, to jest to rodzaj męski.
sacacorchos
abrelatas
cumpleaños
Jeśli mówimy o jednych urodzinach (jednej osoby), jednym otwieraczu, jednym korkociągu to postawimy rodzajnik w liczbie pojedynczej i męski, (podobnie przymiotniki i inne określniki)
un sacacorchos
mi cumpleaños
este abrelatas viejo